LOGO
Strona startowa Sztuka Pałac w Rudach. Dawny klasztor Cystersów
Pałac w Rudach. Dawny klasztor Cystersów PDF Drukuj
Ocena użytkowników: / 1
SłabyŚwietny 
środa, 02 sierpnia 2017 12:30

 

Pałac w Rudach swoją genezą sięga XIII wieku i przez wiele stuleci jako klasztor związany był z działalnością zakonu cystersów. Dopiero przez ostatnie niespełna dwa wieki zespół pełnił funkcje pałacu - jako siedziby pana na Raciborzu. Według tradycji opactwo cysterskie w Rudach założone zostało jeszcze przed najazdem Tatarów w 1241 roku, historycy fundację klasztoru wiążą z rokiem 1252 lub 1255.

Z dnia 21 października 1258 roku pochodzi dokument wystawiony w Raciborzu przez księcia Władysława III Opolskiego, mówiący o licznych przywilejach dla opactwa.



 

 

 

W 1261 roku sprowadzony został już cały konwent z domu zakonnego w Jędrzejowie, będącego filią klasztoru w Morimondzie. Zapoczątkowana w drugiej połowie. XIII wieku budowa murowanego kościoła i klasztoru, ciągnęła się przez cały wiek XIV, aż do początku następnego stulecia

 

 

Zespół wzniesiono na surowym korzeniu, na terenach bardzo słabo zasiedlonych – na piaszczystym cyplu stożka napływowego potoku Buk, otoczonego z trzech stron podmokłymi gruntami doliny rzeki Rudy. W zespole kościelno-klasztornym wykorzystano wzór burgundzkiego założenia cysterskiego w Fontenay, które składało się z bazylikowego kościoła oraz przylegającego do niego czworobocznego zespołu klasztornego. Kościół pw. Wniebowzięcia NMP według tego schematu wybudowany został na planie krzyża łacińskiego, z prostym zamknięciem prezbiterium, po bokach którego znajdowały się dwie kwadratowe kaplice. Zabudowania klasztorne wybudowane w stylu gotyckim, połączone krużgankami, zgrupowane były wokół kwadratowego wirydarza.

 

 

Obejmowały one kapitularz, dormitorium, refektarz, cele zakonników, dom konwersów, fraternię i kuchnię. Budowę rozpoczęto w drugiej połowie XIII wieku od wznoszenia kościoła. Przypuszcza się, że przebiegała ona dwuetapowo. Zapoczątkowana została wzniesieniem prezbiterium i transeptu (jako tymczasowej świątyni), później zaś korpusu nawowego. Klasztor również rozpoczęto budować w drugiej połowie XIII wieku, wznosząc skrzydło wschodnie (stanowiącego południową część późniejszego skrzydła), gdzie umieszczono zakrystię i kapitularz z centralnym filarem oraz zapewne armarium i skarbczyk, na piętrze zaś dormitorium i być może celę opata. W pierwszej połowie XIV wieku wybudowano zachodnie skrzydła klasztoru z domem konwersów (który przebudowano w pierwszej połowie XV wieku), następnie zaś w drugiej połowie XIV wieku przedłużono skrzydło wschodnie o dwa pomieszczenia oraz wybudowano skrzydło północne i jednokondygnacyjne krużganki. Budowle te wznoszono z cegły, początkowo w wątku wendyjskim, później zaś gotyckim.

 

 

 

 

 

 

W latach 1671-1790 przebudowano i rozbudowano zespół w duchu baroku oraz nadano mu nowy wystrój. Prace te prowadzone były w kilku etapach, najintensywniej przebiegały w latach 1671-1680. Po zniszczeniach spowodowanych działaniami w czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1671 za opata Andrzeja Emanuela Pospela rozpoczęto przebudowę kościoła i klasztoru pod kierunkiem Melchiora Wernera, budowniczego biskupiego z Nysy.

 

 

Wzniesiono na nowo skrzydło północne i połączono z nim fragment skrzydła zachodniego, przebudowano skrzydło wschodnie oraz przedłużono i zmodernizowano ku wschodowi budynek zakrystii. Ze źródeł archiwalnych wiadomo, że już w 1680 roku przystąpiono do prac przy więźbie dachowej, w 1717 roku otoczono zabudowania klasztorne murem, zaś w rok później prowadzono prace przy wyposażeniu klasztoru (malowanie portretów opatów rudzkich do krużganków). Ważnym elementem barokowej modernizacji była budowa na północ od clastrum pałacu opackiego. Wybudowany wówczas został piętrowy pałac składający się z dwóch załamanych skrzydeł (na rzucie litery „L’’), który obecnie zajmuje część południową i wschodnią wschodniego skrzydła pałaców. W 1724 roku spłonęła drewniana dzwonnica, z której ogień przerzucił się na dach kaplicy Mariackiej w kościele oraz na dachy zabudowań klasztornych (nienaruszone zostało skrzydło wschodnie klasztoru z zakrystią, kapitularzem, archiwum i biblioteką), które wkrótce odbudowano (prace przy wieży zakończono w 1734 r.). Ponadto rozbudowano pałac opacki, dobudowując skrzydła zachodnie i północne. W wyniku tej rozbudowy powstała trójskrzydłowa bryła pałaców otaczających nowy dziedziniec, na rzucie nieregularnego czworoboku. W latach 1785-1790 dokonano modernizacji wnętrza i fasady kościoła oraz kaplicy Mariackiej, prawdopodobnie pod kierunkiem Jana Schuberta.  Wiadomo z archiwaliów, że prace malarskie we wnętrzu prowadzili Jan Depe, Jana Ridinger i Jan Sebastini.

 

 

 

W 1810 roku zakończyła się ponad pięćsetletnia obecność cystersów w Rudach.  Król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał edykt kasacyjny zakonów i kolegiat w Prusach. W 1811 roku przeprowadzono aukcję ruchomego mienia klasztornego (głównie bogatej biblioteki klasztornej). W 1820 roku dobra raciborskie (w skład których wchodziły majątki innych sekularyzowanych klasztorów i kolegiat, obejmujących m. in. 30 folwarków i 65 wiosek) przekazane zostały w ramach rekompensaty za stracone włości w Hesji landrgafowi (hrabiemu) Wilhelmowi Amadeuszowi von Hessen–Rothenburg, które to dobra w roku następnym podniesione zostały do godności księstwa (Herzogtum). W latach dwudziestych XIX wieku rozpoczęta została adaptacja klasztoru na potrzeby rezydencji książęcej. Zmianom uległ w większym stopniu wystrój pomieszczeń, w mniejszym stopniu konstrukcja i bryła rezydencji. Diametralnie zmieniło się otoczenie dawnego zespołu klasztornego. W 1822 roku rozpoczęto przekształcenie dawnych ogrodów i sadów w park pałacowy, założono zwierzyniec, ponadto wyburzono większość budynków gospodarczych i przemysłowych; zasypano sieć kanałów, zlikwidowano ogrodzenie klasztoru, część budynków gospodarczych zaadaptowano na stajnie książęce i wozownie.  Księstwo raciborskie drogą sukcesji w 1834 roku przeszło w ręce rodu Hohenlohe-Waldenburg-Schillingsfürst, do którego należało do 1945 roku. Siedzibą rodu został dawny zespół klasztorny w Rudach, który w latach 1859-1863, za czasów księcia Wiktora Maurycego II, według projektu Karola Lüdecke przebudowano i zmodernizowano na neogotycką rezydencję. Rezultatem tych prac było nowa szata elewacji wschodniej założenia z krenlażami, schodkowymi szczytami, przyporami i łukami Tudorów. Rozebranie środkowej partii skrzydła północnego pałaców opackich otwarło wewnętrzny dziedziniec na park i stawy. Do skrzydła zachodniego pałacu opackiego dobudowano klatkę schodową, do skrzydła wschodniego dwie przybudówki mieszczące sanitariaty. Na osi skrzydła wschodniego dawnego claustrum w ryzalicie wybudowano reprezentacyjną sień.

 

 

 

Przekształcono i zmodernizowano ciągi komunikacyjne, przebudowano cele i inne izby klasztorne na pomieszczenia mieszkalne (według pomiaru z okresu międzywojennego w zespole istniało ponad 170 lokalności), zaaranżowano wnętrza oraz wyposażono w urządzenia sanitarne (choć zgodnie z archiwaliami robót tych nie zrealizowano do końca). W dawnym wschodnim skrzydle claustrum oraz południowo-wschodniej części wschodniego skrzydła pałaców opackich powstał ciąg reprezentacyjnych pomieszczeń, m.in.: pałacowa jadalnia wsparta na dwóch słupach, pomieszczenie kredensowe, sala zwana „Grüne Gewelbe”, sień cesarska, pokój myśliwski.

 

 

W połowie XIX wieku kontynuowano prace w parku, przekształcając go w angielski park krajobrazowy.

 

 

 

Około 1901 roku rozpoczęto przebudowę pałacu w duchu klasycznego baroku (tzw. stylu około 1800 roku), która być może zakończona została dopiero w 1939 roku (data na kluczu portalu we wschodniej elewacji). Wówczas to m. in. wykonano boniowanie w przyziemiu zachodniej elewacji pałacu oraz przykryto północno-zachodnią basztę stożkowym dachem.

 

Pałac książąt raciborskich i kościół w styczniu 1945 roku zostały ograbione, poważnie zniszczone i spalone przez wojska sowieckie. Świątynię pocysterską w latach 1947-1950 odbudowano i purystycznie regotycyzowano, pałac zaś od 1958 roku tylko doraźnie zabezpieczano. Odbudowano wówczas ściany krużganków przy zachodnim i północnym skrzydle klasztoru, rozpoczęto nakrywanie budynków dachem. W latach osiemdziesiątych XX wieku odgruzowano całość obiektu, wymieniono i przemurowano większość ścian, położono w części pomieszczeń nowe stropy, odtworzono część sklepień, częściowo zrekonstruowano dach i założono prowizoryczne zadaszenia. Mimo tych prac pałac popadał w ruinę.

Po przejęciu w 1998 roku pałacu przez Diecezję Gliwicką, sukcesywnie w zespole prowadzone są szeroko zakrojone prace konserwatorsko-remontowe i rewitalizacyjne, które powoli dobiegają już do końca.

 

 

 

 

Odbudowany zespół klasztorno-pałacowy pełni funkcję Ośrodka Formacyjno-Edukacyjnego Diecezji Gliwickiej. Mieści się w nim również ekspozycja muzealna i wystawiennicza. Prowadzone są także prace nad uporządkowaniem i odtworzeniem otoczenia klasztornego (m. in. średniowieczny ogród ziołowy), który służy jako teren rekreacyjny dla okolicznych mieszkańców i zwiedzających. Zespół przywrócony został do dawnej świetności, odzyskując pierwotne funkcje ośrodka duchowego, artystycznego i edukacyjnego. Ponadto znajduje się na Europejskim Szlaku Cysterskim.

 

 

 

 

 

Kościół w 1995 roku podniesiony został do rangi diecezjalnego Sanktuarium Matki Boskiej Pokornej, a 2009 roku do rangi bazyliki mniejszej.

Wspomnieć należy również, że w 1993 roku utworzono park krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich, w skład którego wchodzi założenie klasztorno-pałacowo-parkowe w Rudach.

 

Zespół pałacowy wybudowany został z cegły i otynkowany. Założony jest wokół dwóch dziedzińców, na nieregularnym rzucie. Część południowa założenia, stanowiąca dawną część klasztorną (przylegająca od północy do kościoła), wybudowana została na planie zbliżonym do kwadratu z wirydarzem pośrodku. Część północną stanowi zespół dawnych pałaców opackich (wybudowanych na przedłużeniu klasztoru od północy), złożony z dwóch załamanych skrzydeł, obejmujących czworoboczny dziedziniec w kształcie zbliżonym do nieregularnego, otwartego od północy trapezu. Skrzydło północno-zachodnie ma formę litery „L”, skrzydło południowo-wschodnio-północne kształt litery „U”. W narożniku północnym zachodniego skrzydła pałacu znajduje się cylindryczna wieża (oszkarpowana w partii przyziemia), zaś w narożniku skrzydła północno-wschodniego półkolista baszta z klatką schodową. Przyziemia pałacu urozmaicają dwa tarasy: jeden od strony parku przy skrzydle wschodnim, drugi od północy przed dwoma skrzydłami, flankując wjazd na dziedziniec.

Bryła założenia jest stosunkowo mało urozmaicona; wszystkie skrzydła dawnej części klasztornej dwukondygnacjowe, zaś dawnego pałacu opackiego dwu- i półkondygnacjowe. Obecnie elewacje mają proste formy, bez podziałów architektonicznych, rozczłonkowane głównie prostokątnymi oknami z prostymi gzymsami okiennymi (w pałacu część okien w obramieniach uszatych, nad niektórymi oknami pierwszego piętra znajduje się dekoracja stiukowa w kształcie wieńców i festonów). Elewację skrzydła zachodniego w partii przyziemia akcentuje boniowanie. W skrzydle północnym oraz wokół dziedzińca dawnego pałacu opackiego zachowała się część dekoracji stiukowej, tworząca niegdyś kostium neobarokowy z pilastrami w wielkim porządku o głowicach jońskich z festonami. Zachowało się pięć kamiennych portali, dwa uszakowe w ryzalicie skrzydła zachodniego, które flankują sień przejazdową, jeden uszakowy w skrzydle wschodnim od strony dziedzińca oraz  częściowo dwa portale kolumnowe w skrzydle południowym pałacu od strony dziedzińca. Pomieszczenia w dawnej części klasztornej oraz w pałacu, usytuowane zostały w jednym trakcie, wzdłuż krużganków i korytarzy dziedzińca nakryte sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi w przyziemiu.

 

Tekst i zdjęcia: Irena Kontny

Literatura:

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce t. VII Województwo opolskie, z. 13 Powiat raciborski, Warszawa 1967, s. 56 – 66
  • Opactwo cysterskie w Rudach na Górnym Śląsku, red. L. Kajzera, Katowice 2001
  • Górnośląskie zamki i pałace. Województwo śląskie, red. D. Emmerling, b.m. 1999, s.83– 85
  • A. Gessner Abtei Rauden in Oberschlesien. Quellen und Darstellungen zur schlesischen Geschichte, Kitzingen-Main 1952
  • I. Kozina Pałace i zamki na pruskim Górnym Śląsku w latach 1850 – 1914, Katowice 2001, s. 68 – 70,
  • J. Eysmontt, Z. Bradtke Studium historyczno-architektoniczne pałacu w Rudach Raciborskich, Wrocław 1960, msps w posiadaniu Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków
  • M. Syfryd, J. Winiewski Opactwo cystersów w Rudach 1258 – 1810, Katowice b.d.
  • G. Wawoczny Rudy wczoraj i dziś, Racibórz 2001
  • Warszawa, 2006, s. 748-751.
 

Zabytek dnia

WPOnZ - POBIERZ ANKIETY

500 LAT REFORMACJI

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 204 gości 
scdk

Regionalny Instytut Kultury w Katowicach
Dział Centrum Dziedzictwa
40-057 Katowice ul. Teatralna 4
tel./fax +48 32 251 75 63
sekretariat@rik.katowice.pl
logorik spe bip