LOGO
Strona startowa
Jan Raszka i powstania śląskie PDF Drukuj
Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 
piątek, 25 sierpnia 2017 11:10

 

Jan Raszka znany jest ze wszechstronnej pracy artystycznej, która była odbiciem jego dążeń do pogłębiania wiedzy o nowych kierunkach i trendach w sztuce. Uprawiał malarstwo, rzeźbę, drobną plastykę reliefową. Był pedagogiem. W jego pracach odnajdujemy różne cechy stylowe, od form klasycyzmu przez realizm, symbolizm, formizm po modernizm. Wielokrotnie podejmował w swoich pracach tematykę powstań śląskich.

 

 

Urodził się 2 maja 1871 roku w Ropicy na Zaolziu jako syn Jana i Marii z domu Kisza. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Pudłowie i Boguminie, następnie do gimnazjum w Cieszynie. Już jako młody człowiek przejawiał talent rzeźbiarski. Talent ten został zauważony przez Rudolfa Walchera[i], generalnego zarządcę dóbr arcyksięcia Eugeniusza Habsburga. To dzięki niemu Raszka wykonał pierwsze zamówienie – płaskorzeźbę z natury. Praca przyniosła mu uznanie arcyksięcia, dzięki niej też otrzymał stypendium umożliwiające podjęcie nauki w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Studiował na wydziale malarstwa pod kierunkiem profesorów Juliusza Wiktora Bergera[ii], Zygmunta L’Allemanda i Augusta Eisenmengera[iii]. Prawdziwą jego pasją była jednak rzeźba, której tajniki zgłębiał pod kierunkiem profesorów Edmunda Hellmera[iv] oraz Kaspra Klemensa Zumbuscha[v]. Jego prace szybko zyskały uznanie. Potwierdził swój talent, startując rok po roku w dwóch konkursach. W pierwszym, na projekt rzeźby z okazji 50-lecia rządów Franciszka Józefa, zdobył drugą nagrodę, a w kolejnym, na projekt alegorycznej rzeźby Przeszłe i przyszłe stulecie, był bezkonkurencyjny. Około roku 1900 wykonał na zamówienie arcyksięcia Eugeniusza ciekawą płaskorzeźbę w piaskowcu Cud różany świętej Elżbiety, osadzoną w ścianie muru zamku Buzov na Morawach. Podczas pobytu w Wiedniu otrzymał propozycję współpracy od wybitnego medaliera profesora Antoniego Scharffa. Jednak kierowany chęcią poznawania nowych prądów artystycznych opuścił Wiedeń i wyruszył do Monachium, a później Paryża. Kolejną przystanią Raszki został Kraków, gdzie w 1902 roku objął posadę wykładowcy na Wydziale Przemysłu Artystycznego w Państwowej Szkole Przemysłowej. W nauczaniu rysunku ornamentowego wykorzystywał elementy przyrody i rodzimej sztuki ludowej. W związku z pracą pedagogiczną i chęcią podniesienia kwalifikacji odbył podróże studyjne za granicę. Z tego okresu pochodzą liczne prace reliefowe o tematyce patriotycznej, które cechuje wysoki poziom wykonawstwa.

W sierpniu 1916 roku został przydzielony do Głównej Komendy Legionów jako „rzeźbiarz wojenny”. W następnym roku został mianowany tytularnym chorążym. Pod koniec tegoż roku przeniesiono go do archiwum Legionów w Krakowie. W tym okresie prowadził wyłącznie studia portretowe oraz projektował plakiety. Po wojnie podjął się reorganizacji Szkoły Przemysłowej w Krakowie. Wydział Przemysłu Artystycznego został usamodzielniony i przekształcony w Państwową Szkołę Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego, a Raszka został jej dyrektorem aż do 1934 roku.

W latach 30-tych ubiegłego wieku powstały jego liczne rzeźby monumentalne i pomnikowe, z których znacząca większość nie doczekała dnia dzisiejszego. W kilku przypadkach podjęto próby ich rekonstrukcji.

Do grupy śląskich monumentów należał pomnik Obrońcom Śląska (Naszym Bohaterom) w Skoczowie. Uroczystość wmurowania kamienia węgielnego odbyła się 20 lipca 1924 roku, w piątą rocznicę wojny czechosłowacko-polskiej. Odsłonięcia pomnika dokonano 7 września tego roku. Pomnik wykonany z piaskowca zwieńczony był figurą skrzydlatego orła, od frontu znajdowała się płyta przedstawiająca alegorię górala beskidzkiego walczącego z lwem (heraldyczny symbol Czech). Po bocznych stronach widniały inskrypcje – wiersz Emanuela Grima Na pomnik w Skoczowie. Pomnik został zniszczony przez Niemców.

 

Pomnik Obrońcom Śląska (Naszym Bohaterom) w Skoczowie

 

Tematyka powstań została podjęta przy projekcie pomnika Powstańców śląskich dla Bogucic. Pomnik odsłonięto 18 września 1932 roku. Murowany monument był zwieńczony rzeźbą śląskiego herosa-hutnika oraz orła miażdżących smoka. „Na szczycie kolumny, wysokiej na 5 metrów, wypełza z kapitelu cielsko smoka, który rozwarł paszczę, aby zagryźć Orła polskiego. W jego obronie staje atletycznej budowy robociarz śląski-powstaniec (podobizna poległego Ślązaka) – przepasany fartuchem, porwał za młot i zamierzył się na złowrogą hydrę, chcąc ją zatłuc i obronić powstającą Polonię”.[vi] Na froncie pomnika znajdowały się płaskorzeźba orła piastowskiego, tablica z napisem „Poległym powstańcom wdzięczni rodacy”, płaskorzeźba krzyża oraz tablica z imienną listą poległych powstańców. Również ten pomnik został zniszczony przez Niemców.

Pomnik Powstańców Śląskich (Poległym Powstańcom) w Bogucicach

 

Wyjątkową realizacją była kompozycja dla gmachu Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego w Katowicach. Jan Raszka przystąpił do ogłoszonego w 1927 roku konkursu rzeźbiarskiego. Zwyciężył jego projekt opatrzony godłem „Perkun”. Praca konkursowa składała się z czterech płaskorzeźb przedstawiających alegoryczne ujęcia Województwa Śląskiego, Tronującej Polonii, Śląska powstańczego, Śląska przemysłowego oraz Śląska rolniczego.

We wszystkich modelach Raszka wykorzystał układ trójpostaciowej grupy figuralnej umieszczonej centralnie w polu tarczowym, boczne przestrzenie uzupełnił elementami pejzażu. Pierwsza płaskorzeźba przedstawiała Tronującą Polonię, której tronu strzegą, na wzór średniowiecznych wasali, górnik i hutnik. Obaj trzymają w rękach tarcze z wizerunkiem orła piastowskiego. Kobieta w centralnej części kompozycji symbolizuje Polskę, pod której skrzydłami znalazło się województwo śląskie. W lewej ręce trzyma pergaminowy zwój, będący zbiorem praw dla utworzonego województwa (Statut Organiczny). Postacie górnika i hutnika pojawiają się jeszcze w dwóch kompozycjach - alegorii Śląska przemysłowego i powstańczego. Czwarta płaskorzeźba przedstawiała żniwiarza z kosą w rękach oraz dwie kobiety w strojach cieszyńskich. Boczne płaszczyzny wypełniały wizerunki drewnianych kościołów tak charakterystycznych dla pejzażu Górnego Śląska. Płaskorzeźby zostały zniszczone przez Niemców, podobnie jak zaprojektowane przez Raszkę godło państwowe z attyki gmachu. Istnieje dokumentacja fotograficzna, dzięki której można będzie pokusić się o przywrócenie pierwotnego wystroju westybulu.

 

Tronująca Polonia

 

Śląsk powstańczy

Śląsk przemysłowy

Śląsk rolniczy

 

Wątek patriotyczny przewinął się przy realizacji pomnika dla Cieszyna. Monument miał przypominać o śląskich Legionistach. Raszka na wysokim cokole umieścił rzeźbę kobiety, zwanej „cieszyńską Nike”, trzymającej w prawej ręce miecz uniesiony w szermierczym geście. Na cokole widniał napis „Legionistom Ślązakom poległym za Polskę”. Pomnik odsłonięto w 1934 roku, ale został zniszczony przez Niemców. Obecnie zrekonstruowany.

W latach 30-tych w tym samym mieście odsłonięto kolejny monument Jana Raszki - pomnik Mieszka I. W kompozycji artysta wykorzystał pozostałości po dawnym pomniku cesarza Franciszka Józefa I, dodając naturalnej wielkości figurę z brązu, przedstawiającą polskiego księcia wspartego na mieczu. W okresie II wojny usunięto figurę. Przechowywana na dziedzińcu miejskiego muzeum powróciła w latach 50-tych na swoje miejsce. Pierwotny pomnik był zwieńczony kamienną rzeźbą orła.

W kręgu zainteresowań Jana Raszki znajdowały się realizacje wyposażeń świątyń, głównie ołtarzy oraz rzeźby nagrobne. Na prośbę fundatorki Antoniny Zajglerowej wykonał projekt ołtarza do kościoła p.w. św. Tomasza w Sosnowcu.

Okres II wojny światowej artysta przeżył w Krakowie. Zmarł 23 listopada 1945 roku, pozostawiając bogaty dorobek artystyczny. Niestety, jak dotąd, brak pełnego opracowania monografii sylwetki twórcy i jego dzieł.

Aleksandra Goniewicz

zdjęcia pochodzą z archiwum Regionalnego Instytutu Kultury w Katowicach

 

Bibliografia

  1. Gałecka-Paduch A., Rzeźbiarz śląski Jan Raszka 1871-1945. Katalog wystawowy, Katowice 1997
  2. Jan Raszka. Medale i plakiety, oprac. A. Więcek, Wrocław 1972
  3. Kawczak K., Realizacje pomnikowe Jana Raszki na obszarze obecnego województwa śląskiego, [w przygotowaniu]
  4. Polski słownik biograficzny, t. XXX, z. 127, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987, s. 615-617
  5. Surowiak-Kusidło H., Wnętrza reprezentacyjne gmachu Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego w Katowicach. Wybrane zagadnienia, [w:] Sztuka Górnego Śląska na przecięciu dróg europejskich i regionalnych, pod red. E. Chojeckiej, Katowice 1999




[i] Rudolf Ritter von Walcher Uysdale (1839–1917) – generalny dyrektor Komory Cieszyńskiej (Erzherzogliche Kammer) tj. arcyksiążęcych (Habsburgów) dóbr na Śląsku Cieszyńskim. Źródło: Wikipedia

[ii] Julius Victor Berger (20 czerwca 1850 w Neutitschein, Morawy ― 17 listopada 1902 w Wiedniu) ― austriacki malarz, znany jest z uprawiania malarstwa rodzajowego oraz portretów. Ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Wiedniu. W 1874 r. otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł studiować sztukę w Rzymie. Źródło: Wikipedia

[iii] August Eisenmenger (11 lutego 1830 w Wiedniu ― 7 grudnia 1907 tamże) ― przedstawiciel malarstwa historycznego i portretowego. Źródło: Wikipedia

[iv] Edmund von Hellmer (12 listopada 1850 w Wiedniu ― 9 marca 1935 tamże) ― rzeźbiarz, przedstawiciel historyzmu i nowego stylu (art nouveau). Źródło: Wikipedia

[v] Caspar Clemens Eduard Zumbusch (Kaspar Klemens Edward Zumbusch), od 1888 r. Ritter von Zumbusch (23 października 1830 w Herzebrock ― 6 października 1915 r. w Rimsting nad Chiemsee) ― niemiecki rzeźbiarz, studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Źródło: Wikipedia

[vi] Głos Narodu 1932 [z 4 IV]. s. 3; K. Kawczak, Realizacje pomnikowe Jana Raszki na obszarze obecnego województwa śląskiego, [w przygotowaniu].

 

Zabytek dnia

500 LAT REFORMACJI

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 243 gości 
scdk

Regionalny Instytut Kultury w Katowicach
Dział Centrum Dziedzictwa
40-057 Katowice ul. Teatralna 4
tel./fax +48 32 251 75 63
sekretariat@rik.katowice.pl
logorik spe bip