LOGO
Strona startowa Sztuka Sztuka ewangelików na Górnym Śląsku
Sztuka ewangelików na Górnym Śląsku PDF Drukuj
Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 
środa, 03 stycznia 2018 11:50

 

W XVI stuleciu na Górnym Śląsku kościoły katolickie, przejęte przez wyznawców idei reformacyjnych, były adaptowane do potrzeb nowego wyznania, m.in. przez dodanie inskrypcji, czy budowę empor. W odróżnieniu od zachodniej Europy nie dochodziło tutaj do aktów obrazoburczych, często nie ingerowano w zastane wnętrze kościelne i przykładowo zostawiano obrazy maryjne, traktując je jako element zdobniczy. Kościół protestancki bowiem nie jest pojmowany jako Dom Boga, sanktuarium, lecz miejsce zgromadzenia wiernych, uświęcone poprzez słuchanie i przestrzeganie Słowa.

Nowo budowane świątynie luterańskie miały zazwyczaj tradycyjny układ, z przestrzennie wyodrębnionym chórem (np. kościół w Orzeszu z koń. XVI w., czy w Szydłowcu Śląskim k. Niemodlina, z l. 1616–1617).

 

 

Orzesze,  kościół pw. św. Wawrzyńca (ok. 1590)


Wykonywane podówczas elementy wyposażenia, takie jak obrazy, malowidła, rzeźby, miały charakter pouczający, dydaktyczny. Głównie obrazowały teksty biblijne. Najbardziej popularne były tematy biblijne: Ostatnia wieczerza, Ukrzyżowanie, czy inne sceny pasyjne oraz Zmartwychwstanie, koronujące dzieło Odkupienia. Występowały również sceny zestawiające wydarzenia ze Starego i Nowego Testamentu, na zasadzie paraleli ideowej (tzw. Tablice Prawa i Łaski). W ikonografii tego czasu spotkać można było również wszystkie trzy Osoby Boskie (np. tryptyk z kościoła w Leszczynach, 1595, ob. w Muzeum Śląskim w Katowicach). Na Śląsku (szczególnie Dolnym) popularne były płyty nagrobne (do nielicznych na Górnym Śląsku zaliczyć można płytę Anny Stolcówny z dwojgiem niemowlęcych dzieci w kościele w Zbrosławicach), lub epitafia (w tym obrazowe) umieszczane w świątyniach lub na ich elewacjach.

 

Zbrosławice,  kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny - płyta nagrobna Anny Stolcówny Rstumki i jej dwojga  dzieci (po 1616)

 


Katowice,  kościół Zmartwychwstania Pańskiego - witraże prezbiterialne mające  formę tzw. Tablic Prawa i Łaski,

wykonane przez firmę Reuter und Reinhardt z Kolonii (ok. 1901)


W Cieszynie na przełomie XVI/XVII wieku powstało interesujące środowisko malarskie, tworzące w stylu manierystycznym (np. tryptyk z Ogrodzonej Bartłomieja Buhla, 1580–1582, ob. w Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie).

 

Wisła,  kościół apostołów Piotra i Pawła -  manierystyczny ołtarz z  ok.1600


W okresie kontrreformacji wszystkie świątynie ewangelickie zostały przejęte przez Kościół katolicki. Jednakże w wyniku postanowień pokoju westfalskiego cesarz Ferdynand III przyznał luteranom na Śląsku prawo do wybudowania trzech świątyń na Dolnym Śląsku (Głogów, Jaworze, Świdnica, powstałe pomiędzy 1652 a 1656). Budowle te mogły być wzniesione jedynie z nietrwałych materiałów (drewno, słoma, glina, piasek), zlokalizowane poza granicami miasta, i nie mogły przypominać tradycyjnego kształtu kościoła (bez wież i dzwonów). Istniejące do dnia dzisiejszego dwa z nich (określane kościołami pokoju) w Jaworzu i Świdnicy – są największymi drewnianymi świątyniami w Europie.

 

Świdnica,  kościół Pokoju im. Trójcy Świętej, proj. Albrecht von Saebisch (1556-1657)


Następnych sześć kościołów na Śląsku (zwanych kościołami łaski) wzniesiono dzięki postanowieniom ugody altransztadzkiej z 1707 roku. Porozumienie to pozwoliło ewangelikom na Górnym Śląsku wybudować jeden kościół – Jezusowy w Cieszynie (1710–1723, 1750), który odegrał ogromną rolę w podtrzymaniu i rozwoju Kościoła luterańskiego na Śląsku i Morawach.

 

Cieszyn,  kościół  Jezusowy (proj. H. G. Haüsrucker 1710–1723, wieża 1750)


Od połowy XVIII wieku (1742) w części pruskiej Śląska można było bez przeszkód (mając zabezpieczenie finansowe) budować kościoły wyznania ewangelickiego. Pierwsze (a zarazem najważniejsze) świątynie wzniesiono w Tarnowskich Górach (budowanyod 1742 r. kościół spłonął w 1746) i w Pszczynie (1743–1746). Do późniejszych zalicza się zbór w Piasku (1759–1760) i w Golasowicach (1765–1766).

 

Piasek,  kościół Opatrzności Bożej (1759–1760, wieża 1820)

 

Na Śląsku Cieszyńskim dzięki patentowi tolerancyjnemu od 1781 roku można było budować kościoły ewangelickie. Obiekty te wznoszono jako domy modlitwy, w stylu późnego baroku lub klasycyzmu. Jednakże nie mogły mieć wejścia od strony głównej ulicy, ani posiadać wież (wyjątkowo dzięki specjalnemu zezwoleniu zbudowano wieżę w Drogomyślu, a wcześniej, w 1750 r., w Cieszynie).

Kiedy w połowie XIX wieku ewangelicy w monarchii austro-węgierskiej uzyskali swobody religijne, do wybudowanych wcześniej kościołów dostawiano wieże, zazwyczaj o cechach neogotyckich.

 

Jaworze,  kościół (1782-1786, wieża 1851-1852, prezbiterium 1912 )


W tym czasie założono również wiele cmentarzy wyznaniowych, na których w późniejszym okresie budowano kaplice cmentarne (4. ćw. XIX do lat 30. XX w.), z charakterystycznymi wieżami-dzwonnicami w fasadzie. Wiele z tych kaplic z biegiem czasu uzyskało status filiału lub lokalnego kościoła.

 

Simoradz,  kościół Zesłania Ducha Świętego (cmentarz założony 1857, kaplica 1926-1928),

fotografia Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Simoradzu


Budowane w 2. poł. XIX wieku (do czasów I wojny światowej) kościoły otrzymywały neostylowy kostium architektoniczny, w pruskiej części Śląska zorientowany na Berlin i Wrocław, zaś w austriackiej – na Wiedeń. W tym okresie najwięcej nowych świątyń budowano w uprzemysłowionej części Śląska, gdzie najpopularniejszy był styl neogotycki.

 

Chorzów,  kościół Elżbiety (proj. A. Soller, 1840-1844)


Gliwice-Łabędy,  kościół Marcina Lutra (proj. A. Kelm 1901-1902)


W okresie międzywojennym ruch budowlany zmalał, wzniesiono sześć nowych kościołów ewangelickich, w tym dwa zaprojektowane przez najwybitniejszego architekta działającego na terenie polskiego Śląska – Tadeusza Michejdę (Istebna 19241930; Studzionka 1938–1939).

 

Studzionka,  kościół (proj. T. Michejda, 1938-1939)

 


Istebna,  wnętrze kościoła (proj. T. Michejda, 1924-1930)


Interesujące ze względu na technologię budowy i zastosowany materiał są dwie drewniane świątynie, wybudowane na obszarze państwa niemieckiego przez firmę Christoph und Unmack z Niesky w Górnych Łużycach, a złożone z prefabrykowanych elementów (Bobrek 1932, Mikulczyce 1937).

 

Kościół z Bobrka, przeniesiony w 2017 r. do „Muzeum Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie”,  (1932)


Zabrze-Mikulczyce,  wnętrze  kościoła  (1937)


Po II wojnie światowej nowe kościoły powstawały głównie w diecezji cieszyńskiej. Do ciekawszych, o współczesnych, głównie późnomodernistycznych formach architektonicznych, zalicza się budowle w Bażanowicach (1977–1981), Cisownicy (1981) i w Puńcowie (1984–1990). W uprzemysłowionej części Górnego Śląska wybudowano tylko trzy współczesne świątynie (Hołdunów 1981–1986, Ruptawa 1988–1994, Tychy 1987–2012), które również warte są zobaczenia.

 

Cisownica,  kościół  Jana Chrzciciela (proj. K. Kozieł 1981)

 


Tychy,  kościół apostołów Piotra i Pawła (proj. B. i J. Włodarczykowie i J. i M. Manjurowie 1987-2012)


Treść ideową wnętrza kościoła protestanckiego tworzą trzy elementy: ołtarz – miejsce udzielania Eucharystii, ambona – wynikająca z obowiązku głoszenia i słuchania Słowa Bożego oraz chrzcielnica (chrzest i komunia są jedynymi sakramentami występującymi w Kościele ewangelickim). Starano się umieszczać je możliwie blisko siebie, na zasadzie symetrii lub osiowości. Tworzyły one układ zwany liturgicznym trójdźwiękiem. W kościołach luterańskich ambona stała się drugim – obok ołtarza – centrum liturgicznym, zaś w zborach kalwińskich – pierwszoplanowym.

 

Pszczyna, wnętrze kościoła z ołtarzem, amboną i chrzcielnicą



Ustroń,  ołtarz z obrazem „Ostatnia Wieczerza” (proj. arch. Ruprecht 1883)

 


Mikołów,  neogotycka ambona z postaciami Reformatorów (Luter,  Melanchton, Calvin, Zizendorf,  Zwingli)

 


Siemianowice Śląskie,  kościół Marcina Lutra chrzcielnica wzorowana na wittemberskiej (z alegoriami Wiary, Nadziei i Miłości)


W krajach niemieckich pod koniec XVII w. pojawiły się ołtarze ambonowe (Kanzelaltar), będące połączoną formą ołtarza i ambony. Na Śląsku od czasów pruskich również występowały te rozwiązania (pierwszy tego typu ołtarze na Górnym Śląsku powstał w kościele w Pokoju w latach 1774–1775). W niektórych zborach łączono ołtarz z organami (Jelenia Góra, Pszczyna) lub dodatkowo Kanzelaltar z instrumentem (Wirek).

 

Ruda Śląska-Wirek,  wnętrze z ołtarzem połączonym z amboną i chórem muzycznym


Organy były czwartym, niezbędnym elementem wyposażenia kościołów luterańskich. Muzyka jest jednym z ważniejszych elementów nabożeństwa, Luter uważał, że nie ma nic piękniejszego niż wspólna modlitwa i wspólny śpiew. Do stałego wyposażenia luterańskich kościołów należały również: krucyfiksy, świeczniki, żyrandole, kielichy, naczynia na wino i wodę oraz dzwony.

 

Katowice,  kościół Zmartwychwstania Pańskiego - organy wykonane w z 1865 r.  w pracowni Carla Volkmanna, rozbudowane w 1922 r. przez firmę Sauer

 


Pruchna,  kościół Zmartwychwstania Pańskiego - dzwony

 

Ponieważ ewangelicy nie praktykują kultu świętych, obrazów i relikwii, dlatego w ich kościołach brak ołtarzy bocznych i przedstawień świętych (za wyjątkiem postaci znanych z Pisma Świętego – Ewangelistów i Apostołów). Wizerunki patronów parafii, jak również wybitnych Reformatorów, spotkać można w formie płaskorzeźb, rzeźb, czy obrazów, które umieszczane są w przestrzeni całego kościoła, za wyjątkiem ołtarza (np. ambona w Mikołowie z płaskorzeźbami postaciami pięciu Reformatorów).

Przedstawienia występujące w świątyni ewangelicko-augsburskiej mają za zadanie uzmysłowić wiernym prawdy zawarte w Piśmie Świętym. Ikonografia koncentruje się głównie na Osobie Chrystusa (nadal najbardziej popularne są sceny z Jego życia i męki).

Charakterystycznym elementem wielu kościołów są empory, zakładane wzdłuż ścian (czasami nawet o kilku kondygnacjach). Budowano je z myślą skupienia dużej liczby zborowników w przestrzeni dobrej słyszalności.

 

Międzyrzecze,  wnętrze kościoła (1864-1866)

Obok kościołów wznoszono budynki plebańskie oraz szkoły.

 

Jaworze,  zespół kościelny z kościołem (1782-1786, rozbudowany w XIXI), plebanią (l. 80. XVIII, rozbudowany w 2 poł. XIX) i szkołą (ok. 1831)

 

Starano się również, by w pobliżu można było zakładać cmentarze wyznaniowe. Interesujące nagrobki zachowały się w Jaworzu, Pokoju i w Hołdunowie. Do najpiękniejszych nekropoli w województwie śląskim zalicza się tzw. nowy cmentarz w Bielsku, zlokalizowany przy ul. Listopadowej.

 

tekst i zdjęcia Irena Kontny

zdjęcia z Cisownicy i Simoradza pochodzą z tamtejszych parafii

 

Zabytek dnia

WPOnZ - POBIERZ ANKIETY

500 LAT REFORMACJI

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 160 gości 
scdk

Regionalny Instytut Kultury w Katowicach
Dział Centrum Dziedzictwa
40-057 Katowice ul. Teatralna 4
tel./fax +48 32 251 75 63
sekretariat@rik.katowice.pl
logorik spe bip